Dr. Bedirxan Sindî :min dixwest herçar zaravayên zimanê Kurdî bînim cem hev û dîwarên di navbera wan de hilweşînim.

 

Cîhana wêjeyê qadeke fireh e. Kesên jîr û dijwar dikarin di vî warî de zû pêş bikevin û berhemên xwe pêşkêşî xwendevanan bikin û di cîhana wêjeyê de bibin stêrkên geş. Kesên ku xizmeta gel û welatê xwe dikin her tim di dil û canê milet de dijîn û berhemên wan li ser zimanê gel in. Dr. Bedirxan Sindî yek ji wan kesan e ku hemû şiyanên xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiriye. Helbestên wî (Ey ezman, stêrk, ez keçeke gundî me/kurd im, hwd.) mîna stêrkan li ezmanê Kurdistanê dibiriqin û helbestên gelek stranbêjên navdar Tehsîn Taha, Beşar Zaxoyî, Fuad Ehmed, Gulbahar, Ayaz Zaxoyî, Şakir Akreyî, Sîta Hakopyan û gelekên din in. Ji bo vê hejmarê, ji ber xizmeta Prof. Bedirxan Sindî di warê siyaset, wêje, rojnamegerî û gelek warên din de kiriye.

 

-Kengî û çawa we dest bi nivîsandina helbestan kir?

- Ji temenê xwe yê biçûk ve min helbest wekî xwendinek hez dikir, lê di sala min a yekem a zanîngehê de di sala 1961an de min dest bi gotina sirûdên Kurdî û şoreşgerî kir. Min dît ku hevalên min ji van stranan pir hez dikin û vê yekê bandor li min kir ku ez berdewam bikim bi nivîsandina helbestan. Piştî wê, min di Şoreşa Îlonê de çend helbestên evînî ("Kürdistan") nivîsandin, piştî ku helbestên min ên evînî wekî stran li ser radyoya Kurdî ya li Bexdayê hatin weşandin. Gulbahar, Tehsîn Taha, Beşar Zaxoyî û hwd. ew gotin. Hin ji helbestên min bi min re bûn û ez wan ji bo xwe dinivîsim.

 

-Hûn rola helbestê di îfadekirin û parastina doza Kurdî de çawa dibînin?

 

- Ger em li dîroka edebiyat û helbesta Kurdî binêrin, Kurdistan yek ji fikarên helbestvanên Kurd bûye. Cezîrî (1570-1640 PZ) di helbestên xwe de navê Kurdistanê behs dike û xuyabûna peyva Kurdistanê di helbestên Mela Cezîrî de di wê demê de bingehek xwe heye, wekî (hebûn) ku Kurdistan hebûnek erdnîgarî ye. Her çend Cezîrî helbestvanek tesewifê ye be jî, referansa wî ji bo Kurdistanê ye. Nîşaneyek hêja ji bo neteweya Kurd û welatê Kurdî (Kurdistan).

Ji wê demê ve, têkiliya di navbera helbestê û Kurdistanê de dest pê kiriye. Qonaxa duyemîn bi helbestvanê mezin Ehmedî Xanî dest pê kiriye. Dibe ku di navbera herdu helbestvanan de yên din jî hebin, ku divê werin şopandin.

Xanî bi eşkereyî rexne li neteweya Kurd girt, neteweya xwe kir sedema nebûna dewleta Kurdî. nerîna Ehmedê Xanî wêrek û vekirî bû.

Ji wê demê ve, helbestvanên Kurd li ser bingeha Xanî helbestên Kurdî dinivîsin. Ez dikarim bibêjim ku li Kurdistanê helbestvan tune ne. Ger wan bêdewletbûna Kurdistanê nekiribe mijara helbesta neteweyî, ev nîşanek e ku faktorên ku Ehmedê Xanî behs kiriye hîn jî derbasdar in û nehatine çareserkirin.

 

Di derbarê helbestên min de, ez dikarim bibêjim ku %98 ji wan neteweyî ne û li ser pirsgirêka Kurd û dîroka şoreş û serhildanên Kurdan ji bo azadî û dewletbûnê ne. Bi gelemperî, helbestvanên Kurd ên wekî Cegarxuîn, Enwer Mayî, Hacî Qadir Koyî, Ehmed Nalbend, Fayeq Bêkes, Şêrko Bêkes û gelekên din di civaka Kurdî de di warê pêşvebirina neteweyê ber bi armancên Kurdî ve karekî mezin kirine.

Ez dikarim bibêjim ku helbestên Kurdî bi hev re dê bibin şoreşek neteweyî, ez dibêjim şoreşa peyvan.

-Bi giştî kîjan helbestvanan bandor li şêwaza helbesta te kirine? Ti di bin bendora kê de ma?

 

Bi kurtasî, ez xwe wek xwendekarekî Mela Cezîrî dibînim. Ez hîn jî 20 salî me derbarê helbestên wî de. Ez behsa tesewifê nakim ji ber ku ez ne sûfî me, lê ez behsa hunera Cezîrî di helbestên Kêş, Serwa û Suyar de dikim yan wan bêyta mîna stranekê tê xwendin..

 

Tama helbestê çi ye? Têkiliya di navbera peyv û dengan de di helbestê de pir girîng e. Di helbesta klasîk de, dersa helbestê eşkere ye. Hûn dikarin du perçeyên helbestê yên bi hev re hatine kişandin bibînin, lê yek saxlem e û ya din jî serwaye, an jî bê tehna û vemirye. Helbestên Cezîrî ruhanî, saxlem, gerim û geş in.

 

Mela Cezîrî misilman e û rewşenbîrên wî ereb û faris in û wî gelek helbestên erebî û farisî xwendine, ji ber vê yekê peyvên wan di helbestên wî de pir in, mîna hemî helbestvanên klasîk ên kurd. Ev di helbestên farisî û tirkî de jî eşkere ye. Ez carinan dibêjim ku eger ez bixwazim zanîna xwe ya erebî di helbestên xwe yên klasîk de bikar bînim, divê gelek pirtûkên klasîk li ser şêweyê Melayê Cezîrî li cem min hebin.

 

Mixabin, gelek peyvên me yên Kurdî hene, lê ew nîv saxin û mebesta min ew e ku gelek peyvên me yên Kurdî hene ku ne di zimanê me de çalak in ne di zimanê rojane de ne jî di zimanê nivîskî de. Ez bawer dikim ku hin peyvên Kurdî hene ku takekesê Kurd dizane, ne nizane, lê ji ber serdestiya du faktoran, takekes di tevahiya jiyana xwe de van peyvan bikar nayne, ji ber van du faktoran:

 

-  serdestiya zimanê 'erebî li başûr li ser zimanê me xuyaye ta kesê nerewşenbîr jî peyivên 'erebî di nav axftina xwe da bikar tîne.

 

- Serdestiya îdyomên çêkirî li ser peyvên me yên resen astengiyeke tirsnak e ji bo zimanê Kurdî. Ez nikarim di vê derfetê de li ser vê astengiyê nîqaş bikim.. Lê ew bi rastî jî êşdar e û pêdivî ye ku were çareser kirin, çi ew îdyom li Bahdînan hatine afirandin, çi ewên ji derveyî Bahdînan ji me re tên bi kurtasî, her roj gelek zirar digihêje zimanê me yê şîrîn!.

 

Mela Cezîrî helbestvanê sereke ye ku bi şêwaza xwe bendor li heşbestên min kirye, lê ez hemî helbestvanên klasîk ên Kurdî û Soranî jî dixwînim û ez di wan helbestvanan de tama bêdawî dibînim.

 

- Projeyek we ji bo zimanekî yekgirtî yê Kurdî hebû. Çi bi wê projeyê hat? Çima ew bi ser neket? Ew kî bûn? Ma hûn naxwazin wê projeyê dîsa vejînin?

 

- Ev pirs pir bi êş e dema ku tê bîra min. Ew proje pir pîroz bû ji ber ku min dixwest çar zaravayên Kurdî bînim cem hev û dîwarên di navbera wan de hilweşînim û zimanê Kurdî bikim yek ziman. Çar zaravayên me Kurmancîya me ne, ango Kurmancîya ku em li rojava û bakur diaxivin, Soranîya duyemîn a Erbîl û Silêmanîyê, hin ji Îranê, Hewramîya sêyemîn û Lorîya çaremîn.

 

Min dixwest ku komîteyek bilind were avakirin û em ferhengek dest pê bikin û peyvên van çar zaravayan berhev bikin û li gorî pergala nû ya ferhengan rêz bikin û wateya her peyvekê bidin. Ji bilî peyvan, min dixwest ku îdyomên Kurdî yên ji van çar zaravayan di ferhengê de cih bigirin, lê birayên me yên li Soran ji bo wan ev tişte nexweş bû û gotin ku Bedirxan Sindî dixwaze zimanê kurdî nehêle. Min jî ji dev berda! Ez êdî naxwazim li ser vê babetê biaxivim.

 

- Ma di nerîna te de di ziman û wêneyên helbestî de di navbera helbesta azad û helbesta stûnî de cûdahî heye?

 

-Erê, ne tenê ez. Eger em bi giştî biaxivin, sedema derketina helbesta azad di nav Ereban de ew e ku helbesta azad ji bo wêneyên helbestvan û derbirînan firehtir e. Di Kurdî de, ev eşkeretir e, ji ber ku gelek peyvên me yên Kurdî mixabin veşartî ne û nayên bikaranîn.

 

-Xwendina we ya pisîkolojiyê çawa bandor li nivîsandina helbestên we kiriye? Û hûn xwe dibînin ku karakter an hestên di helbestên xwe de şîrove dikin?

 

-Erê, heta radeyekê, lê min nehiştiye ku rexneyên akademîk bandorê li helbestên min bikin.

-Di salên heftîya de we kovarek bi navê çiya diweşand. Ew çawa hate weşandin? Hevkarên we kî bûn û navenda we li ku bû?

 

-Min kovara çiya weşand û wê hingê min hestek hebû ku divê ku li Bahdînanê kovarek hebe,. Ez rabûm û me kovara çiya weşand û ez bi tenê mam .tevî ev Kovar geşedanek bû bo devera me lê mixabin ji ber bê pereyî. Mi ji her du parêzgehên Duhok û Hewlêrê xwest ku çapbikin li çapxaneya rêveberiya parêzgehê. Ji ber ku ev kovar tenê bû ku li Bahdînanê dihat weşandin. lê Mixabin, wan ev yek nekir.

 

-Di sala 1977an de, te patenta xwe wergirt. Ew di çi warî bû? Çîroka wê çi bû?

 

- Min amûrek pêşxistibû ku alîkariya koran dikir ku bixwînin û binivîsin. Ev amûr ji hêla Rêveberiya Giştî ya Zanistê ve hatibû pejirandin. Ez û çend xwendekarên kor li televîzyona Bexdayê beşdar bûn û xwendekaran xwendin û nivîsandina xwe nîşan dan. Û min patant stand Ew hîn jî li wir e. Pirs ev e ku çima ev winda bû. Bersiv ev e ku piştî çend salan komputer derket û xwendin û nivîsandina koran hêsantir kir û hewcedariya bi vî amûrî re nema .

 

-Stranbêjên navdar gelek helbestên te kirine stran û hinan jî wan bi navên xwe tomar kirine! Gelek helbestên te hatine dizîn, mînak helbesta te (Ey Felek, ez keçek gundî me/kurd im, hwd.). Tu ji van kesan re çi dibêjî?

 

Helbestên min evîna min in, nemaze yên ku bûne stran an jî yên ku li ser radiyoya Şoreşa Îlonê dihatin weşandin.

 

Min qet hizir ne dikir ku helbestvanek an stranbêjek wê peyvên stranên Kurdî bidize! Ji ber ku bi nerîna min, ev stranbêj an helbestvan rewşenbîr e, lê mixabin ew ne weha ne.

 

-Hin xwendevan dibêjin ku helbestên klasîk ên Dr. Bedirxan Sindî ji helbestên wî yên azad pir bihêztir in. Hûn vê yekê çawa dinirxînin?

 

Ez bi wan re me û ne bi wan re ne. Ger em nekarin helbestên klasîk bi helbestê re bidin ber hev, ji ber ku her yek ji van her du helbestan xwedî taybetmendiyên xwe ne:

 

1. Ew di heman demê de helbestek neteweyî ya klasîk e. Muzîka wê germahiyek coş dide helbestê, lê helbesta azad wê coşê nîşan nade.

 

2. Helbesta klasîk ji hêla guhdarvana ve tê ezbere kirin, lê helbesta azad ji hêla wan ve bi zehmetî tê ziberkirin. Hema bêje, helbesta klasîk digihîje bêtir wergir û bêtir dijî û bandora wê berdewam dike.

 

Ji hêla din ve, heke em tenê li ser helbestên Badrxan biaxivin, jiyana me ya berê ji hêla pisîkolojîk ve ji ber îro cûda ye.

 

Berê ez li ser pirsgirêka Kurd û têkoşîna çekdarî pir hêvîdar bûm, lê îro, mîna her takekesê Kurd, agirê di canê me de ne wekî berê geş e mixabin em bi hindek rûdana re şikestin tu carî ne li bîra me bû emê van helwîstan bibînin, ew pîroziya me di kurdîniyê da didît mxabin ez îro nabînim û  ne ez bi tinê ve dibêjm, belkî hindek berprsên kurdînîyê li kurdistanê jî ve dibêjin.. û millet bi carekê tûşî vê helwîstê bûye.

Min biryar da ku vegerim ser helbesta kilasîk, ji ber ku mixabin ez windabûna vê celebê helbestê dibînim.

 

Jînengariya P.D Bedirxan Sindî:

 

- Di sala 1943an de li Zaxoyê ji dayik bûye.

 

- Dibistana seretayî li Duhokê temam kiriye.

 

Di sala 1966an de, wî bawernameya lîsansê di pisîkolojiyê de ji Zanîngeha Bexdayê wergirtiye.

 

- Di sala 1976an de wî bawernameya masterê û di sala 1979an de jî doktoraya xwe ji Zanîngeha Wales a li Birîtanyayê wergirtiye.

 

- Di sala 1966an de ew li Enstîtuya Mamosteyan a li Hewlêrê bû mamoste.

 

-Di sala 1997an de, ew wekî lêkolîner li Navenda Lêkolînên Pisîkolojîk a Zanîngeha Bexdayê hate tayînkirin.

 

-Di sala 1980an de, ew li Koleja Perwerdehiyê ya Zanîngeha Bexdayê bû mamoste.

 

- Ji sala 1980an vir ve, wî gelek tezên master û doktorayê li zanîngehên Bexda, Hewlêr û Duhokê çavdêrî kiriye.

 

-Di sala 1990an de, wî posta profesoriyê li Zanîngeha Bexdayê wergirtiye.

 

-Di sala 1990an de, bi erêkirina serokatiya siyasî ya Kurd (PDK) bû Rêveberê Giştî yê Rêveberiya Çand û Belavkirina Kurdî li Bexdayê.

 

- Di sala 1995an de, ji aliyê saziya Ewlekariya Giştî ya li Bexdayê ve hate girtin û bi mehan di hucreya yekkesî de ma û îşkence lê hate kirin. Serok Barzanî Birêz Nêçîrvan Barzanî şand ba Sedam da ku wî îdam neke. Piştre Encumena Rêbertiya Şoreşê biryar da ku cezayê hepsa heta hetayê lê bibire. Piştî sê salan efûyeke giştî ji bo girtiyên siyasî, ew hate berdan û vegeriya Kurdistanê. Ji ber îşkenceya li girtîgehê, ew hîn jî êşa piştê dikişîne.

 

-Di sala 1970an de, ew wekî serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Hewlêrê hate hilbijartin.

 

- Di sala 2022an de, Xelata Cegerxwîn ya Wêjeyê wergirt.

 

- Di 8/12/2023an de ji aliyê Navenda Çand û Medyayê ya Xanî ve hate xelatkirin.

 

Di sala 1972an de, ew bû sernivîserê kovara çiya, ku yekem kovara li herêma Bahdînan hate weşandin.

 

- Ji sala 2005an heta 2021an, ew sernivîserê rojnameya (El-Taxî) bû.

 

Pirtûkên wî yê çapkirî:

 

1- tebhê Civaka Kurd di Wêjeyê de, (Erebî)1967

 

2- riya deris dayina  xwendin û nivîsandinê ji Kora re ,1976

 

3- Bikaranîna Çavkaniyên Xwezayî di Perwerdehiyê de,1980

 

4- Sadiq Bahauddîn, nivîskarê Kurd,1983

 

5- Pisîkolojiya Zarok û Rola Mamoste,1983

 

6- Mamê Alan - wergerandî bo Erebî,1985

 

7- Pirsgirêkên Derûnî yên Zarokan li Iraqê,1985

 

8- Aqilmendiya Kurdî,1989

 

9- Bîranînên Fûad Arif, 1998, şîrove ji hêla Kemal Mazhar ve.

 

10- Civaka Kurd di Perspektîfên Rojhilat nasa de,2003

 

11- Perwerde ji bo Hemûyan (UNICEF),2004

 

12- Zîmarên Çiya – Dîwan,2005

 

13- Qutabxaney Hawrê,2005

 

14- Hozanvanê Gundê Perixanê – Dîwan,2008

 

15- Hozanêt Min – Dîwan,2009

 

Pirtûkên ji bo Çapkirinê:

 

1- Mafên Mirovan li Zindana Ebî Xerîb.

 

2- Dengvedan, helbest.

 

3- Zargotina Kurda – Folklora Kurdî.

 

Endamtî:

 

- Endamê Yekîtiya Rojnamevanên Kurdistanê.

 

- Endamê Komîteya Wergerandinê li Bexdayê.

 

- Endamê Komîteya Perwerde û Pisîkolojiyê li Bexdayê.

 

- Endamê du komîteyan li Akademiya Kurdî (1996–1980)

 

- Di sala 1974an de, wî amûrek ji bo xwendin û nivîsandina koran pêşxist. Amûr hate pejirandin û patent wergirt û li ser televîzyona Bexdayê hate nîşandan.

 

- Di sala 2025an de, ji aliyê Yekîtiya Medyaya Cîhanê ya li Londonê ve wekî rojnamevanê herî baş ê Iraqê hate xelat kirin. Li Londonê konferansek ji rojnamevanên ji 32 welatan pêk hat. Heft kes ji 32 welatan hatin xelat kirin û ew yek ji wan bû.

 

jêdera Hevpeyvînê :Kovara Metîn

Tîpguhezîn ji bahdînanî : Hozan Emîn